Wakacje w Turcji

Wakacje w Turcji

Turcja od wieków fascynowała podróżników europejskich — urodą niezwykle zróżnicowanego krajobrazu, egzotyczną odmiennością kultury i obyczaju, wspaniałymi kartami dziejów i tradycją kilku wielkich kultur, utrwaloną w nawarstwionych zabytkach architektury i sztuki.

W ciągu minionych wieków Polacy wielokrotnie walczyli z imperium osmańskim, poczynając od klęski króla Władysława III pod Warną a kończąc na wiktoriach Jana III Sobieskiego pod Wiedniem i Parkanami. Jednocześnie wpływy tureckiego oręża i stroju silnie upowszechniały się pośród polskiej szlachty. Po rozbiorach Polski Turcja właśnie stała się nadzieją wielu Polaków na powrót ojczyzny do niepodległości. Wiązała się z tą nadzieją legenda Sadyka Paszy i zmarłego w Stambule Adama Mickiewicza, a także działalność wielu wybitnych polskich emigrantów w Turcji.

Wakacje w Turcji

W ostatnich latach dostępna setkom tysięcy rodaków — może być naprawdę fascynującą przygodą. Stwarza bowiem szansę spotkania ze starożytną kulturą hetycką i helleńską, z pomnikami tak niegdyś potężnego chrześcijańskiego Bizancjum, z pałacami imperium osmańskiego i monumentalnymi świątyniami islamu. A zarazem — pozwala wejrzeć w barwną, egzotyczną dla nas codzienność Stambułu, w życie współczesnej Turcji, umożliwiając przy tym wymarzony wypoczynek nad ciepłym morzem w klimacie południa

Świetną tradycję ma w Turcji rzemiosło artystyczne (m.in. ozdoby  miedzi, skóry).

Turystyka Ostatnie dziesięciolecia uczyniły Turcję krajem szybko rozwijającej się turystyki Sprzyjają temu i naturalna gościnność mieszkańców, i polityka państwa, a także intensywna rozbudowa sieci hoteli, campingów i punktów informacji turystycznej na głównych szlakach.

Rekordy popularności bije Stambuł, łączący Europę z Azją, ruchliwy i kupiecki, wielojęzyczny, pełen wspaniałych zabytków rzymskich, bizantyjskich świątyń, osmańskich pałaców i meczetów. Wielu turystów w Stambule zaczyna i kończy swą turecką podróż, jako że ze Stambułu właśnie prowadzą niemal wszystkie drogi w głąb kraju. Szlakiem międzynarodowej wędrówki ludów jest tureckie wybrzeże Morza Egejskiego. Łączy ono wszelkie atrakcje wypoczynkowe i poznawcze. Wspaniały klimat i bujną przyrodę śródziemnomorską, piękne plaże oraz rozbudowany łańcuch hoteli i campingów o różnym standardzie, kojarzy z niepowtarzalnym wejrzeniem w antyczne dzieje i kulturę świata hellenistycznego. Położone na tym szlaku wykopaliska Troi, Pergamonu, Smyrny, Efezu, Miletu, Didimy, Halikarnasu, dorównują znaczeniem antycznym zabytkom samej Grecji. Naturalnym niejako przedłużeniem tego szlaku jest tureckie wybrzeże Morza Śródziemnego wokół Antalyi, częstokroć nazywane Turecką Riwierą. Jest ono jeszcze cieplejsze i jeszcze bogatsze w południową roślinność, i także pełne zabytków, choć już nie takiej rangi. Są tam ruiny starożytnych miast, świątyń, amfiteatrów, a także dobrze zachowane zamki średniowieczne.

Szlak wokół morza Marmara jest szczególnie ciekawy po stronie azjatyckiej , gdzie poza znakomitymi kąpieliskami można również zwiedzić starożytny Iznik — przejściową stolicę Turków Seldżuckich, Bursę — pierwszą stolicę państwa osmańskiego, wykopaliska homeryckiej Troi.

Szlak wiodący do Anatolii Środkowej, przez stołeczną Ankarę, to nie tylko spotkanie ze współczesnością, a zarazem z historią Hetytów i Turków, ale także z fenomenami, jakie w tamtejszych górach stworzyła i natura, i człowiek.

Wakacje w Turcji egejskiej - Troja

To starożytne miasto, położone 5 km od brzegu Morza Egejskiego, rozsławił Homer swą „Iliadą”, w której przedstawił ostatnie 40 dni dziesięcioletniej wojny Achajów zjednoczonych przeciw Trojańczykom i uwiecznił całą plejadę starogreckich bohaterów mitologicznych. Na „Iliadzie” i perypetiach jej bohaterów wychowały się niezliczone pokolenia czytelników, ale jeszcze w drugiej połowie zeszłego stulecia uchodziła ona wśród uczonych raczej za wymysł  twórczego geniuszu Homera niż za poetycką opowieść o wydarzeniach realnych, a Troja za miejsce legendarne, podobnie jak do dziś Atlantyda. Dopiero w latach siedemdziesiątych minionego wieku, traktując tekst Homera jako dokumentalną wskazówkę, ruiny Troi  odkrył na wzgórzu Hisarllk Heinrich Schliemann, zakochany w „Iliadzie” genialny amator, który, dobiegając już pięćdziesiątki, porzucił  karierę bogatego kupca i stał się współtwórcą nowej dziedziny nauki —— archeologii. Ukoronowaniem trojańskich wykopalisk Schlieman na było odkrycie złotego skarbu Priama, który potajemnie wywiózł z Turcji do Grecji, skutecznie ukrył i po długotrwałych pertraktacjach przekazał ostatecznie do muzeum w Berlinie, gdzie znajdował się aż  do II wojny światowej , by przepaść pod bombami. Trojańskie odkrycie Schliemanna pobudziło wyobraźnię ludzi nauki i kultury na całym świecie i rozpoczęło długą serię fantastycznych odkryć ośrodków daw nych kultur i cywilizacji. Rozkopując w głąb wzgórze Hisarllk, z pogwałceniem naukowej metodyki i ostrożności, Schliemann a później  jego następcy odkryli ruiny kolejnych, nakładających się na siebie  grodów oznaczonych obecnie od I do IX, z których pierwsze datowały się z drugiej połowy czwartego stulecia p.n.e., a ostatni czyli IX —  z czasów rzymskich. Dzięki obronnemu i nadmorskiemu położeniu  oraz urodzajnej glebie, w ciągu paru tysiącleci Troja skutecznie odbudowywała się po kolejnych najazdach i zniszczeniach, a nawet rosła w siłę. Za czasów największego rozkwitu liczyła ok. 40 000 mieszkańców. Kontynuowane później wykopaliska i badania ustaliły, iż  Schliemann mylił się w wielu swych interpretacjach, także co do zło tego skarbu Priama, znacznie starszego, co jednak nie umniejszyło zasług Schliemanna jako odkrywcy.

Dzisiejszy obraz Troi wymaga od turysty uruchomienia wyobraźni, a najlepiej przypomnienia sobie „Iliady”. Wzgórze Hisarllk prezentuje  się bowiem skromnie. Przy parkingu, obok parterowej kafeterii, można obejrzeć drewnianą szopę — kwaterę Schliemanna, zrekonstruowaną przez zachodnioniemiecką telewizję dla potrzeb serialu biograficznego, a u wejścia — potężną drewnianą figurę konia trojańskiego, podobnego temu, w którego brzuchu Odyseusz, Menelaos i ich dziesięciu towarzyszy przedostało się do wnętrza trojańskiej twierdzy. W niewielkim pawilonie muzealnym wykomponowano skromne fragmenty znalezisk, głównie grecką ceramikę z VI—V w. p.n.e.

Same wykopaliska stanowią labirynt odkopanych fragmentów ścian obronnych, szczątków bram i budowli, śladów ddwnych ulic, kamieni  starannie oznakowanych tablicami — z którego okresu trojańskiego pochodzą. Bardziej wyraziste fragmenty ruin zachowały się w późnej, rzymskiej części, między innymi ze świątyni Ateny, z buleterionu czyli miejsca posiedzeń, z niewielkiego amfiteatru. Z tarasu widokowego warto obejrzeć stoki wzgórza, które Achilles i Hektor po trzykroć musieli okrążać, nim zakończyli swój śmiertelny bój, dalej — pole bitwy trojańskiej. W perspektywie rysuje się góra Kaz Dagi, znana w starożytności jako Ida, a także niewielka dziś rzeka Menderes, która w starożytności zwała się Skamandrem i wedle legendy wystąpiła z brzegów, by w obronie trojańskich młodzieńców walczyć z Achillesem. Wykopaliska Troi dostępne są dla turystów od wschodu do zachodu słońca, wstęp płatny, dodatkowa opłata za fotografowanie,

Wakacje w Turcji egejskiej - Pamukkale

Z Selguku na wschód przez Aydin i Denizli, prowadzi najkrótsza (196 km) droga do Pamukkale, miejscowości na południowych stokach pasma górskiego Cal Dagi, eleganckiego dziś uzdrowiska, którego gorące źródła były użytkowane już w II w. p.n.e. Wówczas to władca Pergamonu — Eumenes założył tu miasto Hierapolis, rozbuowane później przez Rzymian, kompletnie jednak zrujnowane w czasach bizantyjskich trzęsieniem ziemi. Z czasów starożytnych pozostały w Pamukkale rozległe ruiny Hierapolis — świątyń, teatru, portyków, bramy miejskiej, a także cmentarz z doskonale zachowanymi grobowcami, jedna z najciekawszych nekropoli antycznych w Azj i Mniejszej. Niezwykłą atrakcją Pamukkale jest wszakże cud natury wielkie i gładkie tarasy wapienne, opadające w dolinę kaskadami, utworzone w ciągu wieków przez wodę z gorącego źródła, niosącą rozpuszczone sole wapnia.

Wakacje w Turcji egejskiej - Efez

Efez - w pobliżu miasteczka Selęuk. Jedno z największych miast starożytności, które — dzięki pracom wykopaliskowym i rekonstrukcji  rozpoczętym w 1866 r. i nadal kontynuowanym — zadziwia dziś rozmiarami, bogactwem i pięknem architektury. Wykopaliska Efezu przyćmiewają na Wybrzeżu Morza Egejskiego i Troję, i Pergamon, i Milet.

Początki grodu datują się od II tysiąclecia p.n.e., o czym świadczą dziś odsłonięte grobowce z XII w. p.n.e. To był umownie mówiąc Efez I zaludniony przez Karów i Lelegów, czcicieli bogini Kybele,  później identyfikowano z grecką Artemidą. Efez II założył w końcu XI w. p.n.e. syn króla Aten — Androklos i za jego następców

gród stał się ważnym portem i ośrodkiem handlowym. Wzniesiona wówczas ku czci Artemidy świątynię, nazywaną Artemizjonem, świat starożytny uznał za jeden ze swych siedmiu cudów. Symbolem wkładu Efezu do rozwoju światowej nauki stał się żyjący tam Heraklit, filozof, praojciec dialektyki, autor słynnej tezy panta rhei — wszystko płynie. Jednakże wewnętrzne konflikty społeczne i kolejne najazd) doprowadziły miasto do upadku. Efez III datuje się od początków IV w. p.n.e., kiedy wódz Aleksandra Macedońskiego, Lizymach, kazał wnieść potężne mury obronne, którymi otoczył port i dolne miasto.

W ciągu następnych stuleci Efez znów stał się wielkim centrum handlowym całej Azji Mniejszej, a za czasów rzymskich — jako stolica prowincji Azja --- doszedł do fantastycznej jak na tamte czasy liczby 200 tys. mieszkańców. Z tamtego właśnie okresu pochodzą imponujące nam dzisiaj wykopaliska. W 88 r. p.n.e. Efez, wraz z całą Azją Mniejszą, przeżył straszliwą rzeź jaką obywatelom rzymskim urządził król Pontu Mitrydates, lecz końcem wspaniałego miasta stało się trzęsienie ziemi w 17 r. naszej ery. Efez IV, nieporównanie skromniejszy, powstał wokół wzgórza, na którym wystawiono później bazylikę św. Jana i które obwarowano, wykorzystując budulec z Efezu 111. Było to miasto silnie związane z początkami chrześcijaństwa, działał w nim św. Paweł, przebywał św. Jan Ewangelista razem z Matką Boską. Odbyty tu w 437 r. n.e. sobór przyjął dogmat o niepokalanym poczęciu Najświętszej Marii Panny. Miasto nie powróciło już jednak do dawnego znaczenia, tym bardziej, że zamulenie głęboko wrzynającej się w ląd zatoki przekreśliło jego funkcje portowe, a więc i handlowe. Zniszczyli je Arabowie w 700 r., podczas wyprawy na Konstantynopol. 

Z Efezu II pozostał jedynie, stojący na łące, kikut jednej spośród 127 kolumn świątyni Artemidy i szczątki detali architektonicznych rozłożone wokół. Świątynia zbudowana z białego marmuru miała  130 m długości i 69 szerokości. W 356 r. p.n.e. podpalił ją szewc Herostratos, który zapragnął zdobyć nieśmiertelną sławę i zdobył ją mimo iż historykom zabroniono wymieniać jego imię. Część kolumn Artemizjonu ozdobiło kościół Mądrości Bożej Hagia Sophia w Konstantynopolu.

Wędrówkę po Efezie III rozpoczyna się zazwyczaj od Bramy Magnezyjskiej, która powstała jako część obwarowań obronnych zbudowanych za Lizymacha, by następnie przejść obok ruin wschodniego gimnazjonu i łaźni a z drugiej strony — domniemanego grobowca św. Łukasza — na agorę górną, największą w Efezie. Stamtąd w dół, Drogą Marmurową, wyłożoną dobrze wciąż zachowanymi płytami kamiennymi. Szczególnie silne wrażenie pozostawiają: ruiny świątyni Hadriana; wcięty z stok Góry Pion kamienny amfiteatr mieszczący w 66 rzędach 25 tys. widzów; zdobny portyk Biblioteki Celsusa przy agorze hellenistycznej; obramowana po obu stronach kolumnadą Droga Arkadyjska, która prowadzi do starożytnego portu; stadion rzymski zbudowany na Nerona, z monumentalną bramą wcześniejszej daty; a także ruiny urządzeń miejskich, jak Łaźnia Scholastyki z widocznym systemem ogrzewania i doprowadzania ciepłej wody, jak męski szalet publiczny z otworami szeregowo wydrążonymi w marmurowej ławie, jak dom publiczny z reklamą wyrytą na płycie Drogi Marmurowej.

Do Efezu IV droga prowadzi obok meczetu Isa Bey, wzniesionego w XIV w. przy wykorzystaniu fragmentów budowli rzymskiej oraz Przez potężną Bramę Prześladowań, stanowiącą fragment murów Obronnych bizantyjskiej cytadeli, do których także hojnie użyto rzymskiego budulca. Dominowała na tym wzgórzu bazylika, wzniesiona w VI w. z rozkazu Justyniana --- nad domniemanym grobem św. Jana  Ewangelisty. Po zdobyciu miasta w 1330 r. Turcy przemienili bazylikę na meczet, który zniszczyło trzęsienie ziemi, a ostatecznie — działanie żołnierzy Tamerlana. W XX w, ponownie odnaleziono grób św. Jana i zrekonstruowano ruiny bazyliki na tyle, że można dziś wyobrazić sobie jej zarys i rozmiary.

Na uboczu od wykopalisk pozostaje Meryem Ana Derneši, czyli ukryty wśród pięknego sosnowego lasu na Bulbul Dagi — Wzgórzu Słowików, 8 km na południe od Efezu, dom — kaplica Matki Boskiej. Przez długi czas dominowało wprawdzie przekonanie, że Matka Chrystusa dokończyła żywota ziemskiego w Jerozolimie, jednakże dla hipotezy o Efezie znaleziono również sporo potwierdzeń, a przede wszystkim fakt, że opiekun Marii, św. Jan Ewangelista, według licznych źródeł, istotnie przebywał i działał w Efezie. Odkrycie domu Matki Boskiej wiąże się z objawieniem, jakie w początkach XIX w. miała niemiecka zakonnica, Anna Katarzyna Emmerich. Obecnie posiadłością opiekuje się towarzystwo Meryem Ana Dernegi, uznane przez rząd turecki, który też— traktując miejsce jako szczególną świętość chrześcijaństwa — zlecił i sfinansował budowę drogi do sanktuarium. W 1967 r. sanktuarium maryjne pod Efezem nawiedził papież Paweł VI, a w 1979 r. — Jan Paweł II celebrował tam mszę świętą. Dom — kaplica Matki Boskiej jest niskim i niewielkim budynkiem z kamienia, z zaznaczonymi wewnątrz miejscami łoża i paleniska, z licznymi wotami, również z Polski.

Wakacje w Turcji egejskiej – Bergama d. Pergamon

Miasto tureckie znane w czasach osmańskich jako ważny ośrodek religijny ze szkołą derwiszów. Położone u podnóża Wzgórza Zamkowego, na którym w starożytności rozbudował się Pergamon, stolica potężnego państwa Attali? dów.

Fundamenty pod świetność Pergamonu, miasta powstałego jeszcze w

VII w. p.n.e. dzięki Grekom z Eolii, położył jeden z dowódców Aleksandra Macedońskiego — Lizymach, budując na strategicznym wzgórzu twierdzę nie do zdobycia i lokując w niej przejęty po zmarłym władcy, a częściowo wyszabrowany podczas wojen, bajeczny skarb dziesięciu tysięcy talentów. Następnie wybitny strateg Filetajros zapoczątkował dynastię Attalidów, którzy, dzięki polityce mądrych sojuszów i zwycięskich wojen, w ciągu półtora wieku przemienili Pergamon w stolicę państwa obejmującego całą niemalże Azję Mniejszą, a zarazem najświetniejszy obok Aleksandrii ośrodek kulhellenistycznej. W Pergamonie mieściła się największa — obok aleksandryjskiej — biblioteka z ponad 200 tys. zwojów papirusowych i pergaminowych. W II w. p.n.e. Pergamon skupił najwybitniejszych rzeźbiarzy i architektów helleńskich i uznawany był przez wielu przybyszów za bardziej ateński niż same Ateny. Arcydziełem antycznej sztuki stał się ołtarz Zeusa, zbudowany w podzięce bogom za zwycięstwo odniesione wespół z Rzymianami nad władcą Syrii Antiochem Wielkim, z wieluset-osobowym fryzem przedstawiającym  walkę gigantów z bogami Olimpu.

Attalidzi byli pierwszymi w świecie hellenistycznymi władcami, którzy docenili rosnącą potęgę Rzymu, utrzymywali z nim niezmiennie przyjazne stosunki i po śmierci Attalosa III, na mocy jego testamentu, przeszli pod panowanie Rzymu, jako stolica rzymskiej prowincji Azja. Miasto rozwijało się jeszcze do III w. n.e. jako centrum administracyjne, handlowe i kulturalne, był to już jednak czas zmierzchu. Kiedy Antoniusz organizował w Aleksandrii wspaniałe  uroczystości na cześć Kleopatry, obrabował w tym celu całą Grecję i Azję, prze niósł też bibliotekę pergameńską (która później w Aleksandrii spłonęła).  ). Do Rzymu z kolei zabrano sławne posągi „Gala umierającego” i „Gala zabijającego swą żonę”, na miejscu pozostało jedynie to, co nie dało się przetransportować, w tym wielki ołtarz. On z kolei padł pod ciosami młotów wczesnych chrześcijan, którzy czytając ewangelię św. Jana dojrzeli w nim tron szatana, więc starym bogom Olimpu i gigantom obtłukli twarze i grzeszne znamiona płci. Dzieła zniszczenia dokonał najazd Arabów w 717 r., a ostatecznie — użycie przez Bizantyjczyków kamiennych bloków budowli antycznego Pergamonu, w tym płyt z ołtarza Zeusa, do wzmocnienia murów twierdzy.

W początkach XIX w. podróżnicy przejeżdżający przez tureckie miasto Bergamę nie oglądali już nic z tego, co niegdyś czyniło Pergamon sławnym w całym świecie. W kilkadziesiąt lat później niemiecki  inżynier Karol Humann, zatrudniony przy budowie dróg w A Mniejszej, odkrył Pergamon dla współczesnej kultury. Walcząc z obojętnością utytułowanych naukowo urzędników, zyskał w 1878r.  poparcie swego państwa i fundusze na wykopaliska, po czym w tysiącach kamiennych odłamków wydobył z ziemi ołtarz pergameński Kamienie pojechały do Berlina, rekonstrukcja ołtarza trwała ponad 20 lat po dziś dzień jest on chlubą Wyspy Muzeów w Berlinie.

Mimo strat, zwiedzanie pergameńskich wykopalisk sprawia duże wrażenie i daje pojęcie o potędze tego miasta-państwa. Na Górę Zamkową, odległą o 3 km od Bergamy, prowadzi obecnie asfaltowana droga, a płatny parking dla autokarów i samochodów usytuowany jest blisko szczytu. Najwyżej, w obrębie pierwszej linii murów obronnych ogląda się ruiny: sławnej biblioteki królewskiej , świątyni Ateny — opiekunki miasta, pałacu króla Eumenesa II, świątyni Trajana, a także wbudowany w strome zbocze świetnie zachowany amfiteatr z widownią o 78 rzędach, w sąsiedztwie zaś — pozostałości niewielkiej świątyni Dionizosa. Niżej, w obrębie drugiej linii murów, znajdują się m.in.: podstawa sławnego ołtarza Zeusa, dawna agora czyli plac zgromadzeń, fragmenty sanktuarium Demeter — bogini pól i urodzaju, pozostałości 3-kondygnacyjnego niegdyś gimnazjum oraz świątyni Hery — żony Zeusa. Najniżej, w obrębie trzeciej linii murów, widać jeszcze zarysy willi patrycjuszy rzymskich z II w. n.e., z fragmentami zdobnych mozaik oraz dolną agorę.

Dwa kilometry na południe od Góry Zamkowej, na niższym wzgórzu znajdują się wykopaliska Asklepiejonu boga sztuki lekarskiej Asklepiosa, którego — Rzymianie sanktuarium z kolei greckiego czcili pod imieniem Eskulapa. Czczono go pod postacią węża i składano mu w ofierze koguty, a głównymi ogłodkami jego kultu był Epidauros na Peloponezie, wyspa Kos i właśnie Pergamon, gdzie za czasów pers starożytnych najlepiej leczono. Świątynie Asklepiosa pełniły bowiem funkcje dzisiejszych szpitali i uzdrowisk, a chorzy byli tam poddawani magicznym obrzędom oczyszczającym i zabiegom leczniczym, opartym na wodolecznictwie, dietetyce oraz tym, co dzisiaj nazywamy psychoterapią i rekreacją. Można sobie zresztą wyrobić o tym niezłe pojęcie, wstępując do Asklepiejonu pomiędzy kolumnadę świeckiej drogi, oglądając pozostałości sanktuarium Asklepiosa i Telesforusa, kolumnadę dawnej biblioteki i półkole amfiteatru, próbując wody ze świętego źródła i schodząc do świętego tunelu, na którego przedłużeniu mieściły się „izolatki” dla ciężej chorych.

Nie opodal Asklepiejonu znajdują się jeszcze dobrze zachowane ruiny dwu teatrów i stadionu z czasów rzymskich, a w mieście ruiny rzymsko-bizantyjskiej Czerwonej Bazyliki, Ulu Cami czyli Wielki Meczet z XIV w., kryty bazar z XV w. oraz Muzeum Pergameńskie i Muzeum Etnograficzne, z kolekcją dywanów tureckich i wyrobów rzemiosła artystycznego. Wzgórze Zamkowe i Asklepiejon dostępne są od wschodu do zachodu słońca.

Other ads

Informacje dot. plików cookies

ComminT Sp. z o.o. stosuje pliki cookies, które są niezbędne w celu odpowiedniego funkcjonowania ich stron internetowych. Z zastrzeżeniem Twojego wyboru, ComminT Sp. z o.o. może również stosować pliki cookies w celu polepszenia Twojego doświadczenia, w celu zabezpieczenia i zapamiętania danych do logowania, w celu zarządzania sesją, dla celów statystycznych, aby usprawnić funkcjonalność i zapewnić spersonalizowaną zawartość stron internetowych zgodną z Twoimi zainteresowaniami. Szanujemy Twój wybór, zarówno tu jak i w aplikacjach, gdzie wymagane są zaawansowane ustawienia cookies. 
Aby zapewnić płynną nawigację, Twoje preferencje dotyczące plików cookies będą udostępnione następującym domenom internetowym ComminT: Severso.pl, Google.com
Przeznaczenie i użytkowanie plików cookies na tych domenach pozostanie niezmienione. Kliknij "Wyraź zgodę i kontynuuj ze standardowymi ustawieniami ComminT" w celu akceptacji plików cookies i przejdź bezpośrednio do strony internetowej lub kliknij "Sprawdź ustawienia plików cookies", aby uzyskać szczegóły opis rodzajów plików cookies i/lub określić własne ustawienia plików cookies.